Dick Swaab
Emeritus hoogleraar Neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam

De vergelijking tussen hersenen en een computer wordt vaak gemaakt. Maar er zijn belangrijke verschillen, vertelt prof. Dick Swaab, emeritus hoogleraar Neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam. “Een computer kan heel snel berekeningen uitvoeren en doet dat iedere keer opnieuw en op dezelfde manier. Het is een apparaat.

Het menselijk brein regelt niet alleen alle lichaamsfuncties, maar heeft tijdens de evolutie daar bovenop extra hersenweefsel gekregen. Het brein heeft een drang tot overleven, kan denken en beslissingen nemen en is erg goed in beeldverwerking. Dat zijn belangrijke extra functies, die zorgen voor bijvoorbeeld motivering en emoties. Het brein geeft ons, in interactie met de omgeving, ook het ik-gevoel.” Het verwerken van alle binnenkomende informatie gebeurt voor een groot deel onbewust.

Jeroen Geurts
Hoogleraar en onderzoeker aan het VU Medisch Centrum in Amsterdam

Hersenonderzoeker en hoogleraar translationele neurowetenschappen prof. Jeroen Geurts van het VU Medisch Centrum in Amsterdam vergelijkt het met een ijsberg: slechts een klein deel daarvan is zichtbaar boven water, maar het grootste deel bevindt zich onder water en kunnen we niet waarnemen.

“Het lijkt vaak of we alles bewust beslissen, maar we hebben waarschijnlijk minder ‘vrije wil’ dan we denken. Veel van wat we doen, is door ons onderbewustzijn gedreven. Sommige hersenwetenschappers zeggen zelfs dat vrije wil niet bestaat.”

Fit houden

Om onze hersenen goed te kunnen laten werken, is het vooral nodig dat we ons lichaam fit houden door gezond te leven. Daarnaast hebben de hersenen afwisseling en uitdaging nodig, vertelt prof. Geurts. “Het is goed om je brein bezig te houden en te zorg en voor intellectuele prikkeling. Het trainen van de hersenen maakt je niet slimmer en voorkomt bijvoorbeeld geen dementie. Maar door over dingen na te denken, te lezen en het nieuws te volgen, hou je je hersenen wel enigszins fit.”

De gezondheid van de hersenen wordt ook bepaald door factoren die we niet zelf in de hand hebben. Bijvoorbeeld de erfelijke achtergrond die iemand van de ouders heeft meegekregen. “Daarnaast is het belangrijk dat het brein zich in de baarmoeder, dus voor de geboorte, goed kan ontwikkelen”, vertelt prof. Swaab.

“Er zijn vele factoren die deze ontwikkeling kunnen verstoren, zoals gevaarlijke straling van buitenaf, of roken, alcohol drinken of medicijngebruik door de moeder. En na de geboorte kunnen de mogelijkheden van het brein alleen goed tot uiting komen als het kind wordt gestimuleerd en opgroeit in een warme en veilige omgeving. Door een slechte of bedreigende omgeving kan het brein zelfs permanente schade oplopen.”

Problemen

De functie van de hersenen kan door allerlei factoren worden verstoord. Het brein en het zenuwstelsel bestaan uit een netwerk van miljarden zenuwcellen. Als die stuk gaan, kunnen problemen ontstaan met het denken, de concentratie, het geheugen of met bewegingen. Volgens prof. Geurts lijkt het netwerk op een wereldkaart met de vliegroutes van vliegtuigen.

Over de opbouw van de hersenen is al heel veel bekend, maar het brein is zo complex dat nog veel te onderzoeken over blijft.

“Sommige vliegvelden zijn enorme knooppunten, andere zijn meer lokaal. Als zo’n groot knooppunt ten onder gaat, dan heeft dat ernstige effecten op het globale vliegverkeer. Gelukkig zijn de hersenen wel flexibel en kunnen routes soms worden ‘omgeleid’. Maar ze kunnen niet alles via lokale knooppunten doen.”

In het wetenschappelijk hersenonderzoek speelt Nederland een prominente rol. Er zijn hier uitstekende instituten die toponderzoek doen in samenwerking met onderzoeksgroepen in binnen- en buitenland. Over de opbouw van de hersenen is al heel veel bekend, maar het brein is zo complex dat nog veel te onderzoeken over blijft. Een grote uitdaging is bijvoorbeeld: wat is bewustzijn? Volgens prof. Geurts staat onderzoek daarnaar nog maar aan het begin. “Het is heel complex. Ik denk dat samenwerking nodig is met andere gebieden, zoals de filosofie.”

Prof. Swaab denkt dat ook preventie een uitdaging is: “Ziekteprocessen zoals schizofrenie, verslaving of depressie worden al heel vroeg in de ontwikkeling van de hersenen vastgelegd. Dat kunnen we misschien vóór zijn door ons meer te richten op preventie.

Profielen

Arts en neurobioloog prof. Dick Swaab is een van Nederlands bekendste hersenonderzoekers. Hij was voorheen directeur van het Nederlands Instituut voor Hersenonderzoek.

Prof. Jeroen Geurts is eveneens hoogleraar en hersenonderzoeker. Naast hun wetenschappelijke werk geven beiden lezingen en schrijven artikelen, columns en boeken om de hersenwetenschap toegankelijk te maken voor een breder publiek.