Charles Nelson
Hoogleraar Kindergeneeskunde en Neurowetenschappen aan Harvard Medical School (VS)

Gebeurtenissen vroeg in het leven, zelfs voor de geboorte, bepalen de gezondheid van lichaam en geest later in het leven. De ontwikkeling van de hersenen begint al in de baarmoeder, ongeveer drie weken na de bevruchting. In de volgende negen maanden worden de hersenen opgebouwd. De ‘architectuur’ van de hersenen wordt dan gevormd. Voor de geboorte gebeurt dat nog grotendeels onder invloed van onze genen, maar na de geboorte gaan ervaringen een steeds grotere rol spelen. Het brein absorbeert die ervaringen in hoog tempo en de ‘bedrading’ van de hersenen wordt daar sterk door bepaald.

Kritieke fasen

En er is nog een belangrijk aspect dat meespeelt: de hersenen verwachten dat bepaalde ervaringen plaatsvinden gedurende bepaalde perioden; de zogeheten ‘gevoelige’ of ‘kritieke’ fasen. Als deze ervaringen in die perioden uitblijven bestaat de kans dat de hersenen zich niet goed ontwikkelen. Het kan erg moeilijk zijn om dat later in het leven te herstellen.

Dit geldt ook voor een kind dat scheel of doof is geboren en dat vroeg in het leven moet worden behandeld. Als dat later pas gebeurt is het zicht of het gehoor vaak permanent beschadigd. De ontwikkeling van de hersenen is te vergelijken met het stapelen van blokken.

Wanneer de blokken niet helemaal recht op elkaar worden geplaatst, (ook al zijn ze allemaal maar een klein beetje verschoven), dan is uiteindelijk de hele toren scheef en zal die omvallen. Zo is het ook met de hersenen: elke fase van hersenontwikkeling bouwt voort op de vorige. Als er ergens een fout is, kan dat bepalend zijn voor volgende fasen.

Geen instructies

De vroege ontwikkeling van de hersenen hangt dus sterk af van ervaringen gedurende kritieke perioden. Dat betekent dat die ontwikkeling in gevaar komt als de ervaringen niet normaal zijn (bijvoorbeeld mishandeling).

De vroege ontwikkeling van de hersenen hangt sterk af van ervaringen in kritieke perioden.

Of als de ervaringen die het brein verwacht niet plaatsvinden (bijvoorbeeld door verwaarlozing). Verwaarlozing is met name gevaarlijk omdat het brein dan geen instructies krijgt om zich goed te ontwikkelen. Die instructies zijn normaal gesproken het resultaat van ervaringen in de gevoelige fasen, maar bij verwaarlozing zijn die ervaringen er niet. De ‘bedrading’ van het brein kan dan in de war raken.

Problemen voorkomen

In het kader van kosten voor de gezondheidszorg en het voorkomen en behandelen van hersenziekten, is er meer aandacht nodig voor wat er vroeg in het leven gebeurt. Uit vele studies is duidelijk geworden dat veel lichamelijke en geestelijke gezondheidsproblemen hun oorsprong hebben in het vroege leven.

We kunnen beter proberen te voorkomen dat problemen gaan ontstaan, dan dat we deze later moeten gaan behandelen. Het brein is dan veel minder flexibel dan eerder in het leven.
We kunnen met zijn allen dus proberen om alle breinen een goede start te geven door ze bloot te stellen aan zo veel mogelijk ‘goede’ ervaringen, en ‘slechte’ ervaringen proberen te voorkomen. Dat betekent niet dat ouders perfect moeten zijn of dat ze hun kinderen zogenoemde ‘verrijkte ervaringen’ moeten laten meemaken.

Het gaat veel meer om basale ervaringen, zoals liefdevolle zorg en aanraking en stimulering op het gebied van taal en bewustzijn. Naar mijn mening is dat het beste advies voor een gezonde ontwikkeling van de hersenen en voor optimale levenslange gezondheid.